Odbudowa zamku

Schyłek lat XIX wieku to początek końca rzeszowskiego zamku w jego ówczesnej formie. Postępująca degradacja murów zamkowych i jego fortyfikacji, oraz brak dostatecznej reakcji ze strony władz austriackich doprowadziły do tego, że w momencie podjęcia remontu, było już na niego za późno. Jeszcze w 1890 roku stwierdzono, że:

(...) mury obronne otaczające zamek znajdują się obecnie w stanie wielkiego zaniedbania i należy im koniecznie pospieszyć z pomocą, aby je zachować od zupełnej ruiny. Ówczesny konserwator zabytków Galicji Zachodniej, książe Sanguszko zwrócił się do pana prezydenta sądu, aby kazał pousuwać krzewy i trawy, które usadowiwszy się w szczelinach murów rozsadzają takowe (...).

W związku ze stanem zamku, tak jak wspominałem na wcześniejszej stronie, przystąpiono 1 maja 1902 roku do jego remontu według projektu Franciszka Skowrona, budowniczego z Lwowa. Niestety w trakcie prac remontowych odkryto, że stan techniczny zamku (murów jak i fundamentów) jest bardzo zły i nie ma możliwości jego zachowania.

Dlatego warto w tym miejscu zatrzymać się jeszcze przy tym, jak wyglądał stary zamek, czujący jeszcze zapach rodu Lubomirskich. Wiele ciekawych informacji znajdziemy w artykule Edwarda Webersfelda pt. "Zamek rzeszowski", który ukazał się w zeszycie 11. z 1906r. tygodnika Nasz Kraj:

Wieża zamkowa posiada ganki i platformy i ma szczyt pokryty miedzianą blachą. Parter górnego zabudowania jest przyozdobiony ślepemi arkadami o boniowanych filarach, a w ścianie po prawej stronie widać ślady trzech kamiennych portali z XVII wieku. Na piętro prowadzą szerokie, monumentalne schody z balasową poręczą w kwadraty. Wszystkie korytarze w zamku są sklepione i otrzymują światło przez liczne okna z wewnętrznego dziedzińca. W niektórych salach zachowała się dotychczas wzorzysta posadzka kamienna. Wewnątrz uległ zamek licznym przeróbkom, zastosowanym do obecnego jego przeznaczenia, ale na zewnątrz zachował wszystkie pierwotne swe cechy i przedstawia się okazale.

Decyzja o zburzeniu historycznego zamku Lubomirskich i budowie nowego gmachu na prostokątnym już rzucie, zbliżonym jedynie do historycznego obrysu to koniec zamku Lubomirskich, a początek gmachu o stricte sądowniczej funkcji. Projekt nowego budynku zamku nawiązywał do dawnej XVIII wiecznej formy architektonicznej, którą pamiętamy z widoków Wiedemanna. Przykładem tych nawiązań było m.in. nadbudowanie i zwieńczenie na wzór Wiedemannowski w 1905 roku wieży bramnej. Przebudowa dotknęła także otoczenie zamku, w tym zamkowe fortyfikacje. Ze sposobu ich restauracji, a szczególnie ze zmiany formy i materiału wieżyczek na bastionach, usunięcia wału i przedpiersia niezadowolony był Zygmunt Hendel.

(...) cała więc obecna restauracja murów utrwaliła jedynie dobrze substrukcyjne mury po gzyms, zniszczyła jednak i zdeformowała całą górną część murów obronnych. Wszakże można było zostawić resztki wieżyczki, stare wały jakie się dochowały do naszych czasów i byłyby przetrwały jeszcze wieki i pozostały zabytkiem naszej fortyfikacji (...).

Słowa te to uwagi jakie spisał Z. Hendel po pobycie w Rzeszowie 14 listopada 1905 roku tj. w trakcie odbudowy budynku. Wnętrze nowego gmachu rzeszowskiego zamku zostało dostosowane do potrzeb obiektów sądowych i częściowo więziennych. Jednym z takich rozwiązań było zaprojektowanie szerokich korytarzy, dzięki którym można było bezpiecznie przeprowadzić skazanego pod eskortą.

Jak w wielu budowanych budynkach, tak i w nowym gmachu sądu wmurowano akt erekcyjny, który zawiera nazwiska osób zasłużonych dla realizacji tej inwestycji, jak też okoliczności w których powstał.

ZA PANOWANIA CESARZA I KRÓLA FRANCISZKA JÓZEFA I. i za rządów Kierownika min. sprawiedliwości J.E. Dra Franciszka Kleina namiestnika J.E Andrzeja Potockiego Prezydenta Wyższego sądu kraj. w Krakowie Witolda Hausnera Marszałka kraju J.E. Stanisława Badeniego

wzniesiono ten gmach dla pomieszczenia sadu obwodowego, kosztem skarbu państwa w latach 1903-1905; w czasie gdy prezydentem sądu obwodowego był radca dworu Leonard Łukaszewski, marszałkiem powiatu Stanisław Jędrzejowicz. starostą Henryk hr Morstin, a burmistrzem miasta Stanisław Jabłoński, według projektu i pod kierunkiem ministerialnego radcy budownictwa Franciszka Skowrona, pod nadzorem inż. pow. Kazimierza Rogozińskiego, budowę wykonał kosztem miliona koron budowniczy lwowski Hipolit Śliwiński, w miejscu obronnego niegdyś zamku XX. Lubomirskich, z zachowaniem cech dawnego założenia i przy zastosowaniu urządzeń odpowiednich celowi. (...)

Podpisani, składając ten dokument w podwalinach gmachu dla przekazania go na wieczną pamiątkę potomności jako świadectwo o dawnej naszej świetności, zasyłają modły do Pana Najwyższego, aby w dobroci swej nieprzebranej otaczał opieką wszystkich pracowników w tym gmachu dla przybytku Sprawiedliwości, a na chwałę i pożytek miastu - aby miał w swej wszechmocnej pieczy wszystkie usiłowania nasze, dążące do podniesienia i odrodzenia naszej Ojczyzny.

Dan w Rzeszowie dnia 21 stycznia 1906 R.P. Do końca okresu międzywojennego zamek pozostał siedzibą sądu i więzienia. Niejednokrotnie zdarzało się, że gmach ten był świadkiem straszliwych zdarzeń. Jak opisuje w swojej książce Franciszek Kotula, w 1918 roku doszło do egzekucji pewnego Żyda, który zdezerterował z armii austriackiej i sąd wojskowy skazał go na śmierć. Miejscem egzekucji stało się podnóże wału prowadzącego do zamku, od strony kamienic przy ul. Szopena. Tam w ziemię wkopano drewniany słupek, w pobliżu stała drewniana trumna, a wokół tego miejsca zbierała się grupa gapiów. W pewnej chwili nawet z dalszej okolicy dało się usłyszeć salwę, która oznajmiła najgorszą wiadomość.

Źródło:
- Portal historyczno-krajoznawczy "Zamki Polskie" http://zamki.res.pl/rzeszow.htm
- "Zamek w Rzeszowie, Jego Otoczenie i Właściciele" - J. Malczewski, Libri Ressovienses, Rzeszów 1995
- "Tamten Rzeszów" - Franciszek Kotula, Krajowa Agencja Wydawnicza, 1985

> Zamek Lubomirskich w Rzeszowie
Zamek w Rzeszowie
Historia rzeszowskiego zamku
Odbudowa zamku
Zamek w latach okupacji i PRL
Najnowsze odkrycia
Ciekawostki i legendy
Warto odwiedzić:
erzeszow
logo-ipn
galeria
nac
archpanstwowe
pbc
muzeum dobranocek
muzeum okregowe
COPYRIGHT 2013 - 2018
WczorajiDzis.Rzeszow.PL | ALL RIGHTS RESERVED